Wypadające zęby, niechciane telefony i nastroszony kot zamknięty w kartonowym pudle – „Pulsowanie codzienności” gromadzi przedmioty i historie, które na pierwszy rzut oka niewiele mają ze sobą wspólnego. Cztery wystawy przygotowane przez galerie z Łodzi, Warszawy, Krakowa i Katowic przyglądają się temu, co zatrzymujemy, kolekcjonujemy, odrzucamy i próbujemy oswoić. O tegorocznej edycji festiwalu, w którym codzienność spotyka się z absurdem, ironią i osobliwymi znaczeniami, pisze Julia Radecka.
Masz taką rzecz, której nie potrafisz wyrzucić? Słoik lub butelka, które mogą jeszcze kiedyś się przydać, pocztówka z wyjazdu, którego szczegółów właściwie już nie pamiętasz, albo rupieć znaleziony na ulicy z niewiadomych powodów zabrany przez do domu? Gromadzimy, przechowujemy, przywiązujemy się. Czasem z sentymentu, czasem z wygody albo bez większego powodu. Codzienność składa się z takich drobnych rzeczy, które z czasem zaczynają znaczyć więcej, niż początkowo moglibyśmy przypuszczać. Właśnie wokół nich obraca się druga edycja „Pulsowania codzienności”, czyli festiwalu sztuki współczesnej organizowanego w Łodzi przez Galerię S35.
Masz taką rzecz, której nie potrafisz wyrzucić? Słoik lub butelka, które mogą jeszcze kiedyś się przydać, pocztówka z wyjazdu, którego szczegółów właściwie już nie pamiętasz, albo rupieć znaleziony na ulicy z niewiadomych powodów zabrany przez do domu?
Za inicjatywą stoją Kuba Szkudlarek i Zbigniew Olszyna, twórcy niezależnej Galerii S35. Jak wskazują jego twórcy, festiwal wyrósł z oddolnej potrzeby stworzenia w Łodzi przestrzeni dla różnorodnych praktyk artystycznych i spotkania lokalnego środowiska z osobami tworzącymi w innych częściach Polski. Pierwsza edycja, zrealizowana w 2025 roku, była próbą zbudowania wydarzenia o szerszej formule, wykraczającego poza działalność jednej galerii. Tegoroczna odsłona rozwija ten pomysł. Do współpracy zaproszono trzy niezależne galerie: warszawski Przeciąg, krakowski Szaber i katowickie Rondo Sztuki. Każda z nich przygotowała własną koncepcję kuratorską i zaprosiła wybrane osoby artystyczne, dzięki czemu festiwal staje się spotkaniem kilku odmiennych sposobów myślenia o tym, co pozornie zwyczajne.
Tegoroczne „Pulsowanie” rozpisuje się na cztery wystawy. „Ważne rzeczy”, przygotowane przez Galerię S35 w ramach open calla, przygląda się osobistym historiom ukrytym w materialnych przedmiotach. Warszawski Przeciąg w wystawie „Someone’s treasure” zastanawia się nad wartością rzeczy, które chronimy tak skutecznie, że przestajemy z nich korzystać. Katowicki „Niepewny grunt 3.0” kieruje uwagę ku lękom, społecznym napięciom i poszukiwaniu własnego miejsca, natomiast krakowski „Kontrolowany szmelc” zdaje się podważać oczywiste podziały na to, co wartościowe, i to, co można bez żalu odrzucić. Jak tej mnogości narracji udaje się współistnienie pod jednym dachem?
Własny pokój
Spacer po kamienicy rozpoczynamy od trzeciego piętra, aby sukcesywnie schodzić coraz niżej, a co za tym idzie, coraz głębiej. Wnętrzu, do którego zapraszają nas organizatorzy, daleko zarówno do klasycznej przestrzeni wystawienniczej o białych ścianach, jak i do zrewitalizowanej kamienicy przygotowanej specjalnie do kompletacji kultury i sztuki. Tak jak rok temu, festiwal ponownie odbywa się w lewej oficynie kamienicy przy Piotrkowskiej 147, w budynku, w którym niegdyś mieścił się Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Nie jest to przestrzeń, która próbuje ukrywać swoją przeszłość pod świeżą warstwą białej farby. Wąskie korytarze, niewielkie pomieszczenia, stare linoleum i ślady wcześniejszego użytkowania tworzą scenografię daleką od galeryjnej sterylności. Wystawy nie tyle zostają tu umieszczone, ile wchodzą w relację z miejscem, które samo ma całkiem sporo do opowiedzenia. Trudno zresztą nie dostrzec pewnego pokrewieństwa między historią budynku a tegorocznymi zainteresowaniami artystek i artystów: tym, co zachowane, zużyte, przechowywane i na nowo obdarzane znaczeniem.
W wyniku tego to, co początkowo wydaje się odległe lub trudne do rozszyfrowania, staje się pretekstem do bardziej intymnego spotkania z własnymi wyobrażeniami
Każda z osób artystycznych biorących udział w wystawie „Ważne rzeczy” otrzymuje własny pokój, który zostaje zaadaptowany zgodnie z jej indywidualnym zamysłem. Przed przekroczeniem progu możemy zapoznać się z krótkimi opisami prac, do których artystki i artyści dołączyli odpowiedzi na pytanie „Czym są dla mnie ważne rzeczy?”. Dla jednych będą to wartości takie jak bezpieczeństwo, poczucie przynależności, czy też miłość we wszystkich swoich przejawach, dla innych wszystko to, na co nie jesteśmy w stanie reagować obojętnością lub rzeczy, które budzą w nas wewnętrzny konflikt. W ten sposób ukazane zostają nam przeróżne perspektywy oraz interpretacje tytułowego hasła wystawy.
Wędrując wąskim korytarzem i odwiedzając kolejne pokoje, napotykamy oniryczną pracę Justyny Leszkowicz mierzącą się z głęboko osadzonym w społecznej wyobraźni obrazem, jakim jest koszmar o wypadających zębach. W pomieszczeniu, którego zarówno ściany, jak i okna pomalowano czarną farbą, umieszczono obraz przedstawiający jamę ustną o niekompletnym uzębieniu. Przed płótnem rozstawione zostały obiekty przypominające swoim kształtem nie tylko świeżo wyrwane zęby, ale także wojskowe rakiety. Mimo pewnej dosłowności artystka nie popada w banał. Utarta w kulturze metafora zostaje przepisana i przedefiniowana, aby opowiedzieć o współczesnym strachu oraz jego realnych przyczynach.
Z pracą Leszkowicz sprawnie koresponduje surrealna przestrzeń zaprojektowana przez Agatę Żółkoś. W projekcie „Mój dom nie jest moim domem” artystka prezentuje obrazy odwołujące się do rejestrów związanych z marzeniem sennym oraz dziecięcą wyobraźnią zmąconą poczuciem wyobcowania i lękiem. W ich towarzystwie pojawia się element przestrzenny przypominający zarówno pluszowego towarzysza zabaw, wariację na temat kucyka na biegunach, jak i pozbawioną oczu nocną marę. Mimo że wykreowana sytuacja nosi w sobie spory ładunek niepokoju, miękkie futerko baśniowego stworzenia ma w sobie coś hipnotyzującego, co każe nam go dotknąć i spędzić dłuższą chwilę w jego obecności.
W tym domu pełnym zawiłości ciekawie prezentuje się także instalacja Zuzanny Dziedzic, w której skład wchodzi kilkadziesiąt ceramicznych rzeźb zawieszonych na białej ścianie należącego do niej pokoju. Autorce udało się upostaciowić za ich pośrednictwem zarówno obawy, jak i marzenia dotyczące bliższej i dalszej przyszłości. Pozornie sąsiedztwo kolejnych wizerunków może wydawać się losowe, ale po dłuższym obcowaniu z pracą Dziedzic, czytelne stają się pewne zależności. Tutaj również bliska okazuje się logika charakterystyczna dla snu, w którym pewne archetypy stają się miniaturami bardziej złożonych problemów i dręczących nas dylematów. Projekt przywodzi na myśl swoisty rozkład tarota, w którym karty zostają zastąpione przez rzeźby. Elementy instalacji tworzą pełne niuansów konstelacje prowadzące nas do zaskakujących interpretacji, a każdy z nich rezonuje w nas w inny, nie zawsze łatwy do zwerbalizowania sposób.
Wartość tej ekspozycji tkwi przede wszystkim w jej niejednoznaczności. Zamiast prowadzić widza przez gotowe opowieści, wspomniane artystki pozostawiają go z obrazami, które mogą wywoływać zupełnie odmienne reakcje i uruchamiać niespodziewane afekty. W wyniku tego to, co początkowo wydaje się odległe lub trudne do rozszyfrowania, staje się pretekstem do bardziej intymnego spotkania z własnymi wyobrażeniami.
Dlaczego akurat one zostały wybrane? To chyba właśnie w próbie odpowiedzi na to pytanie wyraża się moc tego zestawienia
Kolekcjonerzy i zbieracze
Umiejscowiona na trzecim piętrze „Someone’s treasure” Galerii Przeciąg nie potrzebuje skomplikowanej scenografii. Paradoksalnie jej kluczowym elementem okazuje się ukryte wśród olejnych obrazów Tomka Paszkowicza zwykłe kartonowe pudło, w którym znalazły się przedmioty wybrane przez zaproszonych artystów. Mamy tu wałek Jana Mioduszewskiego, telefon Nokia Marty Sundmann, grafikę Piotra Maciejowskiej, blaszane pudełko w kształcie głowy kosmity Kingi Dobosz oraz rysunek nastroszonego kota autorstwa samego Paszkowicza. Zestawienie jest dość osobliwe, a jego logika pozostaje pewną zagadką. Żaden z umieszczonych w pudełku przedmiotów nie wydaje się zabiegać o naszą uwagę ani specjalnie wyróżniać się wśród pozostałych. Dlaczego akurat one zostały wybrane? To chyba właśnie w próbie odpowiedzi na to pytanie wyraża się moc tego zestawienia. Im dłużej zaglądamy do pudełka tym, intensywniej zaczynamy odczuwać wyjątkowość znajdujących się w nim elementów. Priorytetowa okazuje się historia, której nikt nam nie zdradzi, a którą sami musimy sobie dopowiedzieć.
Nieco inną strategię przyjmuje krakowska Galeria Szaber, choć i tutaj trudno oprzeć się wrażeniu, że trafiliśmy do miejsca, w którym ktoś postanowił zgromadzić rzeczy wymykające się tradycyjnie pojętemu porządkowi. „Kontrolowany szmelc” ma w sobie coś z dadaistycznego gestu, któremu towarzyszy spora dawka sarkazmu. Niektóre prace wiszą zdecydowanie za nisko, inne trochę za wysoko, jeszcze inne zdają się częściowo ukrywać przed wzrokiem odbiorcy. Tak dzieje się, chociażby z pracą „Guilty Pleasure”, którą Olivia Rosa umieściła w schowku. Pojawiają się formy szkicowe, niedopowiedzenia i rozwiązania, które sprawiają wrażenie, jakby ktoś niekoniecznie przejmował się tym, czy wszystko zostało odpowiednio dopracowane. Trudno jednak uznać to za przypadek. Wystawa zdaje się świadomie igrać z przyzwyczajeniami widza i jego oczekiwaniami.
Jedna wystawa zachęca do zatrzymania i zachowania tego, co dla nas ważne, druga zdaje się podważać samą potrzebę rozstrzygania, co zasługuje na uwagę, a co można uznać za szmelc
Obie propozycje, choć różnią się sposobem prezentacji i tonem, łączy zainteresowanie tym, co zwykle umyka naszym kryteriom wartościowania. W „Someone’s treasure” są to przedmioty, które zyskują znaczenie dzięki osobistym historiom i przywiązaniu, w „Kontrolowanym szmelcu” zaś rzeczy, których miejsce w galerii nie zawsze jest oczywiste. Jedna wystawa zachęca do zatrzymania i zachowania tego, co dla nas ważne, druga zdaje się podważać samą potrzebę rozstrzygania, co zasługuje na uwagę, a co można uznać za szmelc.
Pewny chaos
Sporą przestrzeń festiwalu zajmuje wystawa „Niepewny grunt 3.0” przygotowana przez katowickie Rondo Sztuki. Jej rozmach nie oznacza jednak, że najważniejsze rzeczy dzieją się na widoku. Szczególną uwagę przyciąga pomieszczenie pogrążone w ciemności, do którego wchodzimy, stopniowo tracąc orientację w otaczającej nas przestrzeni. To właśnie tutaj spotykają się trzy prace, które na różne sposoby odwołują się do niepokoju, rytuału i potrzeby poradzenia sobie z tym, co nie daje się łatwo oswoić.
Pierwszą z nich jest „Krąg Mokoszy” Marianny Buchowicz, przypominający ołtarz usypany z ziemi, uzupełniony sznurami i świecami. W półmroku instalacja nabiera niemal sakralnego charakteru, przywołując skojarzenia z pogańskimi praktykami i potrzebą odnalezienia punktu oparcia w świecie, który nie zawsze okazuje się przyjazny. Nieopodal znajduje się „Zmora” Ziemowita Jareckiego, czyli figura makabrycznej lalki, której głowa kręci się na boki. Towarzyszący temu ruchowi głośny, nieprzyjemny dźwięk sprawia, że trudno pozostać wobec niej obojętnym. Jest w tej pracy coś niepokojącego i zarazem absurdalnego, jakbyśmy znaleźli się w obecności obiektu, który próbuje zwrócić na siebie uwagę, choć nie do końca wiemy, co chce nam zakomunikować. Całości dopełnia „Strój Żałobny / Pochłaniacz Smutku” Dobrawy Radziwiłł, podwieszona pod sufitem wzorzysta kreacja ozdobiona włóczką i koralikami. Zawieszona w przestrzeni przypomina osobliwy kostium, który mógłby służyć zarówno do przeżywania żałoby, jak i do symbolicznego odgradzania się od tego, co trudne i bolesne.
Właśnie w tym zestawieniu można dostrzec jeden z ciekawszych tropów całego festiwalu. Jeśli „Ważne rzeczy” i „Someone’s treasure” przyglądały się temu, co zatrzymujemy przy sobie, chronimy i obdarzamy znaczeniem, a „Kontrolowany szmelc” podważał samą zasadność dzielenia przedmiotów na wartościowe i niepotrzebne, „Niepewny grunt 3.0” przesuwa uwagę ku temu, dlaczego w ogóle potrzebujemy takich gestów. Przedmioty, obrazy i obiekty stają się sposobami obłaskawiania rzeczywistości, nadawania formy emocjom i szukania stabilności tam, gdzie trudno ją znaleźć. Tytułowy grunt okazuje się niepewny nie tylko w sensie dosłownym, ale również emocjonalnym. Być może właśnie dlatego tak dobrze wybrzmiewa w tej wystawie motyw rytuału: nawet jeśli nie daje nam odpowiedzi, pozwala na chwilę poczuć, że mamy się czego uchwycić.
Tytułowy grunt okazuje się niepewny nie tylko w sensie dosłownym, ale również emocjonalnym
Trudno zresztą sprowadzić tegoroczne „Pulsowanie codzienności” do jednej wspólnej opowieści. Cztery wystawy przyjmują różne strategie, operują odmiennymi estetykami i stawiają przed odbiorcą nieco inne pytania. Raz zachęcają do przyjrzenia się osobistym pamiątkom, innym razem każą zastanowić się nad przedmiotami, których wartość wynika wyłącznie z sentymentalizmu. Gdzie indziej prowokują do zakwestionowania przyjętych kategorii albo konfrontują nas z lękami, których na co dzień nie zawsze chcemy dopuszczać do głosu. Zamiast szukać jednej odpowiedzi na pytanie o to, co jest ważne, festiwal pokazuje, jak bardzo zależy ona od indywidualnego doświadczenia, pamięci i emocji.
W tym sensie „Pulsowanie codzienności” okazuje się czymś więcej niż przeglądem interesujących praktyk artystycznych. To także próba stworzenia przestrzeni spotkania, w której różne środowiska i wrażliwości mogą funkcjonować obok siebie bez konieczności uzgadniania wspólnego stanowiska. Pomysł, który wyrósł z oddolnej inicjatywy Galerii S35, zyskuje dzięki zaproszeniu niezależnych galerii z innych miast szerszy wymiar, nie tracąc przy tym kameralnego charakteru. Być może właśnie ta różnorodność, momentami nieco chaotyczna, pozostaje istotowa dla doświadczenia festiwalu. Bo codzienność rzadko układa się w spójną narrację. Składa się raczej z rzeczy, które gromadzimy, wspomnień podlegających coraz większym modyfikacjom, niepokojów, które próbujemy oswoić, i znaczeń, które nieustannie nadajemy otaczającemu nas światu. Tegoroczne „Pulsowanie codzienności” przypomina, że nawet we wszechogarniającym chaosie można odnaleźć własny porządek.
___________________
Julia Radecka – absolwentka twórczego pisania oraz studentka kultury i sztuki współczesnej na Uniwersytecie Łódzkim. W swoich poszukiwaniach badawczych skupia się na reprezentacji nienormatywności w sztuce oraz specyfice współczesnych praktyk queerowych. W czasie wolnym tworzy surrealną prozę poetycką i zszywa kolażowe zestawy onirycznej pościeli.
___________________
___________________