Linia prosta dzieli, wyznacza granice i porządkuje przestrzeń, ale może też ujawniać przemoc ukrytą w geometrycznym porządku. W nowym cyklu „5 książek o...” Szymon Drzażdżewski wraca do mniej oczywistych tytułów, szukając w nich tematów wciąż aktualnych i przypominając książki spoza głównego nurtu kanonu.
Matka wszystkich linii: Thomas Pynchon – „Mason i Dixon" (1997), przełożyła Joanna Urban, Prószyński i S-ka 2005
W centralnej części powieści astronom Mason i geodeta Dixon żeglują do przedrewolucyjnej Ameryki, aby ustalić granicę między magnackimi prowincjami. Ich szkiełko i oko ostatecznie wytyczy linię Masona-Dixona (oni sami nazywali ją „Linią” lub Visto), której najdłuższe, równoleżnikowe ramię symbolicznie podzieli późniejsze USA na abolicjonistyczną Północ i prosperujące dzięki niewolnictwu Południe.
Visto, nienaturalnie prosta przesieka przez krajobraz, wcina się nie tylko w żywy krajobraz, ale i w terytoria autochtonów i przeszkody nie z tego świata. Najpierw za mierniczymi w głąb puszczy podążają tylko drwale, potem (niczym przedstawicielstwo nowego narodu) cała procesja postaci – mówiąc w przenośni, ale i dosłownie – z niejednej bajki. Dla Pynchona jest to też podróż przez historię, która traci wiele potencjalnych rozgałęzień na rzecz jednej, z góry ustalonej ścieżki. Wraz z oznaczaniem Linii krystalizuje się też świadomość opresji – w tym i w tytułowych bohaterach, będących de facto naukowym prekariatem. Co gorsza, obrane przez badawczy duet matematyczne specjalizacje tracą na ich oczach niewinność prawie tak, jak stało się to losem fizyki w 1945 roku na równinie Los Alamos. Linia, niczym sowy z borów wokół Twin Peaks, nie jest tym, czym się wydaje.
Osiemnastowieczni mocodawcy ekspedycji wiedzą już, że politykę można uprawiać środkami – czy wręcz rekwizytami – z kufra astronoma; oczekują otoczki scjentyzmu od efektownej wyprawy mierniczych, ale być może jeszcze bardziej liczą na teatralizację kolonialnej władzy. Proces wytyczania Linii może się kojarzyć z kameralną wiwisekcją polityk Oświecenia, jakiej dokonał Peter Greenaway w „KONTRAKCIE RYSOWNIKA”. Podobnie jak bohater filmu, Mason i Dixon odkrywają, że są mniej ekspertami, a bardziej narzędziem w rękach instytucji kontroli.
230-milowy kartograficzny wykrzyknik Linii to produkt świadomie wzbudzanego przez imperia sojuszu kapitału, nauki i państwa. Jest to gest uzurpujący sobie status nadprzyrodzony: nie tyle ustanawiający jakiś porządek, co udający, że odwieczny (planetarny, geometryczny) stan rzeczy zostaje tylko potwierdzony w domenie ludzkiej. Filozofka technologii Donna Haraway nazwała taką perspektywę „spojrzeniem znikąd”, a sam zwodniczy manewr, używany zresztą z powodzeniem przez współczesnych technokratów – „boskim trickiem”. Mason i Dixon docierają sami na skraj tej niewygodnej epifanii: logika kolonialnego katalogowania jest tą samą, która przynosi uzasadnienie dla niewolnictwa i dalszej przemocy.
Kolonizacja umysłów polega jednak przede wszystkim na przeformatowaniu sieci ludzkich relacji przez inwazyjne technologie. Podczas gdy mur powstaje kawałek po kawałku, my – poddani, urzeczeni i ukojeni celotwórczym mirażem – tak naprawdę sami i same sobie wykańczamy panoptyczne więzienie
Linia przerywana: Franz Kafka – „Budowa chińskiego muru" (1931) przełożył Alfred Kowalkowski, PIW 1961 (zbiór Nowele i miniatury)
Kolonizacja terytoriów trwa, a musimy się jeszcze mierzyć z kolonizacją czasu, z którą Pynchon zdaje się osobiście stawać w szranki w nieprzetłumaczonej jeszcze powieści „Against the Day” (2006). W dużo krótszej formie literackiej i prawie sto lat wcześniej zarządzanie czasoprzestrzenią było jednym z wątków ahistorycznej prozy Franza Kafki. Narrator „Budowy Chińskiego Muru” – świadek i dziejopis – zgłębia zagadkę budowli, którą korporacyjnie sformowane drużyny (niewtajemniczone w plan i funkcję całości) wznoszą w prostych, odizolowanych odcinkach. Przypomina to wypisywanie na wskroś pustkowia wybrakowanego telegramu z samych jednokilometrowych kresek. Jeśli stanowi to przekaz nadawany przez tajemnicze wysokie kierownictwo, to jego treść pozostaje nieznana. W konsekwencji domysły narratora na temat mocodawców osiągają ton alegorycznej wizji, rodem jakby z obrazu Remedios Varo „Tkając płaszcz ziemi”.
Enigma muru musi być zatem jego prawdziwym sensem. Być może zamiast chronić przed najeźdźcami, projekt ma dostarczać zajęcia (także umysłowego) ludności, organizować ją w jedno zrozumiałe ciało? Politolog James C. Scott w pracy „Jak udomowiono człowieka” zauważa, że wielkie wały Mezopotamii i mury miejskie miały także – lub głównie – wiązać zasoby ludzkie z centrami władzy. Scott analizował też „spojrzenie państwa”, które dąży do kreowania przestrzeni zapewniających widoczność (lub czytelność) wszelkiej ludzkiej aktywności. Takie naukowe dociekania antycypował już literacko wielbiciel Kafki, Jorge Luis Borges, w eseju „Mur i książki”. W jego wersji tej samej historii:
Pierwszy Cesarz nakazuje jednocześnie budowę wielkiego muru i spalenie ksiąg. Zatrzymując przepływ ludności i wrzenie idei, panujący osiąga pewien pozór władzy nad czasem.
Czytelniczkom i czytelnikom współczesnym ten ubaśniowiony imperator (który u Borgesa „poszukiwał eliksiru nieśmiertelności i zamknął się w pałacu-alegorii”) może wydawać się prekursorem piewców selektywnych utopii z Doliny Krzemowej. Są wśród nich przecież poszukiwacze wiecznego życia, niszczyciele książek en masse (do trenowania AI), właściciele luksusowych bunkrów. Mówiąc nam, że jedyna możliwa przyszłość to ta, którą sobie wyobrazili, stają się samowolnie – i bez żadnej tajemnicy – kierownictwem Kafkowskiego muru. Kolonizacja umysłów polega jednak przede wszystkim na przeformatowaniu sieci ludzkich relacji przez inwazyjne technologie. Podczas gdy mur powstaje kawałek po kawałku, my – poddani, urzeczeni i ukojeni celotwórczym mirażem – tak naprawdę sami i same sobie wykańczamy panoptyczne więzienie.
Stwierdzenie, że nasz świat się od tamtego istotowo różni, należy niestety do domeny fantastyki
Linia jako kondycja: Christopher Priest – „Odwrócony świat" (1974) przełożył Robert Waliś, Wydawnictwo Mag 2016
Jeśli ekspedycja Masona i Dixona była rodzajem maszyny oświeceniowej, regulującej przyrodę i ludzkie stosunki, to taką aparaturę stanowiła w historii cywilizacji także kolej żelazna, medium ekspansji i czynnik kształtujący relację ze światem. Tym tropem idzie Christopher Priest w nieco zapominanej antyutopii „Odwrócony świat”, w której liniowa machina przymusu obiera formę olbrzymiego miasta-pociągu, jakby rodem z futuro-sceptycznych projektów grupy Archigram. Mechaniczna kapsuła mieszkalna (zwana zagadkowo „Ziemią”) porusza się po odwiecznie kładzionych i zdejmowanych szynach, podążając za tajemniczym „optimum”, ruchomą pozycją na osi swojego postępu. Populacja zorganizowana jest w cechy, m.in. „Badaczy Przyszłości” – inspektorów trasy dalszego przejazdu. To kolektywistyczne decorum może być jednak maską.
Choć intryga bardzo się skomplikuje, to jednak – co entuzjastów fantastyki może zaskoczyć – rozwiąże się na przestrzeni jednego zwartego tomu. Autor od początku sygnalizuje wielość punktów widzenia (nieco westernowy prolog zawisa nad główną akcją jak pytajnik), a także stosuje wymiennie narrację pierwszo- i trzecioosobową. Kluczem do całości może być – w wielu znaczeniach tego słowa – perspektywa. Stawiając na konceptualny rygor, Priest zdaje się zaciągać dług u Borgesa, a być może – za jego erudycyjnym pośrednictwem – czerpie inspirację z quasi-literackich „powiastek matematycznych”. Spisywali je uczeni tacy jak Giordano Bruno czy Henri Poincaré, aby uatrakcyjnić swoje eksperymenty myślowe.
O ile nieuchwytne optimum może być metaforą wzrostu gospodarczego, a miasto – sięgające władczo po zewnętrzne zasoby – obrazem wyzysku krajów globalnego Południa, Priest nie zamyka drogi innym odczytaniom. W finale – niech zwrot akcji pozostanie tu tajemnicą – wyjaśnia się też to, dlaczego pełznące miasto nazywa się tak samo jak nasza planeta. Gdy książka powstawała, upowszechniony już był postulat współodpowiedzialności za środowisko (metafora „statku kosmicznego Ziemia”). Z pewnością autor, zainteresowany ideologią jako optyką, mógł też dostrzegać (tak jak wynalazca „śladu węglowego” – pewien koncern paliwowy), że przydział odpowiedzialności da się traktować plastycznie. W fikcyjnym „Odwróconym świecie”, czyli patriarchalnym „mieście Ziemia”, podział trudów utrzymania machiny w ruchu zależy od płci i pochodzenia, a także od tego, czy ludzki koszt jest w ogóle postrzegany jako koszt. Stwierdzenie, że nasz świat się od tamtego istotowo różni, należy niestety do domeny fantastyki.
Pomiędzy liniami: J.G. Ballard – „Wyspa" (1974) przełożył Lech Jęczmyk, Czytelnik 1982
Automobil, wehikuł przemian par excellence, kreuje nowe kafkowskie krajobrazy (dzielnice hal, parkingi) i kolejne maszynowe paradygmaty. Nawet sam nowoczesny podmiot miał za jego sprawą ulec transformacji – zrostowi świadomości z mechaniczną otuliną samochodu. Donna Haraway mówi wprost o cyborgizacji, a wtóruje temu zespół Kraftwerk, zaliczając bodajże i samą drogę do ciała cyborga w monumentalnym utworze „Autobahn”. Nikt jednak nie sondował lepiej zmotoryzowanej psyche niż autor mrocznie zmysłowej „Kraksy” (1973), J.G. Ballard.
Prawdopodobnym odpryskiem „Kraksy” jest powieść „Wyspa”, którą otwiera chwila beztroski króla szosy – Maitlanda, na sekundę przed detronizacją. Statystyczny hat-trick (wybuch opony, profil trasy, słaby punkt bariery) sprawia, że pojazd rozbija się w przestrzeni odciętej przez trzy ciągi infrastruktury. Wkrótce okazuje się, że z tego wycinka świata nie ma ucieczki. Nawet linie uwagi innych kierowców tworzą z „wyspy” Maitlanda odwrotny panoptykon – co niedostrzegane, znika. Technologia znowu więc spiskuje przeciw istnieniu bohatera, który zawinił tylko tym, że nie mieści się w jej funkcji. Kierowca – ów cyborgiczny podmiot – oddzielony od auta zdaje się ulegać kasacji.
Nikt nie zaprojektował wyspy, ale nikt też nie przewidział zawartych w niej potencjałów. Robinsonada Maitlanda wzbudza więc, jak motyle z trawy, różne niespodzianki. Niech ten obraz posłuży za pretekst, aby przywołać tu obserwację o rzadkim motylu o nazwie paź żeglarz, który zaczął zasiedlać pasy zieleni warszawskich dróg wylotowych. Pominąwszy zgiełk i spaliny, które był zmuszony polubić, owad ma jednak w tych nie-miejscach święty spokój. Podobnie Maitland, zanim ułoży się w nowej niszy ekologicznej, musi okupić wypadnięcie z algorytmów dotychczasowej egzystencji wstrząsem, jeśli nie ponownym narodzeniem. Ten pokiereszowany Prospero nieużytków niejako odzyskuje własne ciało i odkrywa dziwny urok życia poza nawiasem przydzielonego systemu.
Jeśli tuż przed nastaniem epoki Margaret Thatcher zaczęto marzyć o zaszyciu się w niewidocznych ścinkach rzeczywistości, to dziś mamy do czynienia z całą globalną subkulturą życia off-grid, czyli poza siecią, co jednak bywa performatywne. Ciekawszą reakcją na chaos oddanych wolnemu rynkowi aglomeracji jest etnografia przypadkowych enklaw „niedomiejskości”, tzw. edgelands, opisywanych z liryzmem należnym bukolicznym pejzażom. Choć według urbanistki Jane Jacobs samochód przyśpieszył śmierć miast, to przynajmniej miasto tu i ówdzie zapomina, że jest martwe.
Ponieważ linia ta pokrywa się z grzbietem książki, autorytarne wtargnięcie staje się elementem doświadczeniowej lektury. Wyczuwalne jest wizualne napięcie, a pusta prawa strona (czyli „to, co się wydarzy”) zaciekawia lub niepokoi jak niewypowiedziane pytanie (np. „czy generał ma czołgi?”)
Wyjście za linię: Isabel Minhós Martins (tekst), Bernardo P. Carvalho (ilustracje) – „Przejścia nie ma!" (2014) przełożył Tomasz Pindel, Dwie Siostry 2017
Picture book portugalskiego duetu odpowiada na potrzebę konstruktywnego przekazu w dobie kryzysu demokracji, na 20 stronach streszczając problematykę rozpraw wspominanych wcześniej autorów, którzy przeczuwali ukrytą lub bliską przemoc. Nawet detale tej skądinąd zabawnej książki przywołują większe sprawy, zaczynając od spolszczonego brzmienia tytułowej komendy, w którym rozpoznajemy powszechny i irytujący komunikat, przechowujący przecież składniowe echo (punktujące końcowe „niet”) z mowy dawnego zaborcy.
Rzecz kierowana jest do najmłodszych, ale nie przesądza się tu o górnym limicie wieku. Choć wyklejka zawierająca wykaz postaci przypomina barwne inwentarze (maszyn, strojów) spotykane w mediach dla dzieci, to w zasadzie jest to też spis dramatis personae, jakim można by opatrzyć niejedną powieść Mario Vargasa Llosy. Każdą z postaci obdarzono imieniem i plastyczną indywidualnością i każdej przypadnie jakiś udział w opowieści. Jak gdyby w reakcji na tę różnorodność generał-dyktator ustanawia nagle granicę w przestrzeni (jak dotąd) publicznej. Sam przyznaje, choć w innych słowach, że zależy mu po prostu na kontrolowaniu narracji.
Po jednej stronie (lewej) stoją teraz ludzie, zwierzęta i różne stworzenia (oraz ich potrzeby), a po drugiej (prawej) znajduje się pusta przestrzeń. Granicy między verso i recto pilnuje wartownik, który ma wyraźne rozkazy. Ponieważ linia ta pokrywa się z grzbietem książki, autorytarne wtargnięcie staje się elementem doświadczeniowej lektury. Wyczuwalne jest wizualne napięcie, a pusta prawa strona (czyli „to, co się wydarzy”) zaciekawia lub niepokoi jak niewypowiedziane pytanie (np. „czy generał ma czołgi?”).
Autorzy przypominają, że lekarstwem na kiełkujący faszyzm jest wspólnotowość (z nią przychodzi spontaniczna inwencja i element gry podgryzającej tyranię) oraz że żadna opowiastka o kreślącym linie generale nie jest o nim, nawet jeśli szarogęsi się na okładce. Społeczność – bohater właściwy – pojawia się ponownie na wyklejce końcowej: pomimo „rewolucji” nie wszyscy rozwiązali swoje problemy. Ich życie toczy się dalej z należną mu naturalną chaotycznością. Generał, strącony z konia, wybiera się teraz gdzie indziej – zachowajmy czujność.
Wydaje się, że nawet ambiwalentna puenta „Przejścia nie ma!” przemówi do niektórych dzieci, a chyba wszystkie intuicyjnie pojmą dyskomfort symbolicznej przemocy zadawanej przez linię na piasku. Z kolei dorosłym ten sensoryczny obiekt książkowy może przypomnieć o praktykowaniu demokracji przez fizyczny udział. Pierwszym aktem oporu nie musi być barykada – wystarczy obecna, wspólna z dzieckiem lektura.
___________________
Szymon Drzażdżewski - kulturoznawca, laureat grand prix za esej krytyczno-filmowy w konkursie „Powiększenie" portalu Filmweb i Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Wcześniej współpracował z redakcją kulturalną wprost.pl
___________________
___________________